Srbi po cenu svog života spasavali američke pilote iza neprijateljskih linija: 82 godine od Misije Halijard

U Pranjanima kod Gornjeg Milanovca obeležena je u subotu 82. godišnjica Misije Halijard, akcije spasavanja američkih i drugih savezničkih vazduhoplovaca oborenih nad Srbijom tokom Drugog svetskog rata.

Prema zvaničnim podacima američkih vojnih arhiva i Kancelarije za strateške usluge (Office of Strategic Services - OSS, preteča današnje CIA), operacija Halijard zvanično je priznata kao najveća pojedinačna akcija spasavanja oborenih američkih i savezničkih avijatičara iza neprijateljskih linija u istoriji Evrope, pa i u celokupnoj vojnoj istoriji SAD.

Ceremonija u Memorijalnom kompleksu Misija Halijard na Galovića polju počela je preletom aviona MC-130J Commando II, varijante transportnog Herculesa namenjenog za podršku specijalnim operacijama Ratnog vazduhoplovstva Sjedinjenih Američkih Država (United States Air Force - USAF) iz koga su padobranske skokove izveli pripadnici američkih oružanih snaga, 63. padobranske brigade Vojske Srbije i Specijalne antiterorističke jedinice (SAJ) Ministarstva unutrašnjih poslova.

Ono što je zanimljivo je da je – prema javno dostupnim podacima sa servisa za praćenje letova preko ADS-B signala – MC-130J to jutro poleteo iz Skoplja, sleteo u Niš po svemu sudeći da ukrca padobrance, i posle naleta iznad ceremonije u Pranjanima vratio se u Skoplje odakle je sutradan nastavio do svoje matične baze Mildenhol u Engleskoj.

Ovaj avion (USAF serijski broj 13-5776) prema dostupnim informacijama pripada 67. eskadrili za specijalne operacije Noćne sove (67th SOS Night Owls) i namenjen je izvođenju specijalnih i često tajnih operacija “iza neprijateljskih linija" – upravo onakvih kakva je bila misija Halijard pre više od 80 godina. Pre ceremonije u Pranjanima, Commando II boravio je u Nišu odakle je obavio nekoliko letova, najverovatnije u sklopu zajedničkog uvežbavanja američkih i srpskih specijalnih snaga.

Upravo u tim padobranskim skokovima ima svojevrsne simbolike. Ovoga puta nisu skakali samo američki, već i srpski vazduhoplovci, za razliku od onih koji su pre više od osam decenija na ovom prostoru padobranima napuštali teško oštećene avione u borbama.

Današnji skok izveden je naravno iz ispravnog MC-130J kao svojevrsnog naslednika vanvremenskog C-47 Skytrain (u Evropi poznat i po engleskom nazivu Dakota) i predstavljao je podsećanje na avijatičare koji su tokom rata, nakon obaranja, upravo na ovom prostoru tražili spas.

Državnu komemorativnu svečanost predvodio je izaslanik predsednika Republike Milorad Veljović, a u ime Ministarstva odbrane i Vojske Srbije venac na spomenik Misiji Halijard položio je načelnik Generalštaba Vojske Srbije general Milan Mojsilović.

Svečanosti su prisustvovali otpravnik poslova Ambasade SAD u Srbiji Aleksandar Titolo i komandant Nacionalne garde Ohaja general-major Metju Vudraf, kao i predstavnici lokalne samouprave, Fondacije Halijard i članovi porodica učesnika misije.

Pažljivim posmatračima nije promaklo da je načelnik generalštaba – najviše rangirani oficir u Vojsci Srbije – po prvi put prisustvovao obeležavanju godišnjice misije Halijard, što je protumačeno kao svojevrsan vojnodiplomatski signal o značaju ovog događaja, ali i odnosa Srbije i SAD.

Predsednik Fondacije Misija Halijard Džon Kapelo kaže da je ta misija važan deo zajedničke istorije Sjedinjenih Američkih Država i Srbije, kao i da je važno obeležavati istoriju ne samo kroz sećanje na prošlost već i kroz izgradnju budućnosti.

"Ovo je 82. godišnjica te spasilačke misije, ali je prošlo 17 ili 18 godina otkako sam saznao za nju i počeo da obeležavam taj događaj. Poruka je od samog početka ista – odati počast i edukovati ljude o toj spasilačkoj misiji i važnoj ulozi koju su Srbi odigrali u njenom uspehu, kao i pokazati da je to važan deo naše zajedničke istorije i da to nije samo važan deo naše prošlosti, već i naše budućnosti", rekao je Kapelo za Tanjug.

Kapelo, nekadašnji vazduhoplovni ataše u Beogradu i pilot bombardera B-52 Stratofortress i B-1B Lancer, govorio je i o tome kako je prvi put čuo za Misiju Halijard i o svom prvom dolasku u Pranjane.

"Prvi put sam čuo za nju bukvalno tokom prve nedelje mog dolaska ovde, u Ambasadu SAD, gde sam radio kao ataše Ratnog vazduhoplovstva. Sve sam shvatio odmah, prilikom prve posete Pranjanima, kada sam se sreo sa ljudima koji su pomogli u spasavanju američkih vazduhoplovaca. Sećam se trenutka kada sam prvi put kročio na to polje. Mislio sam da idemo da vidimo neko malo polje, možda njivu sa krompirom, da ćemo se sresti sa nekim meštaninom, popiti rakiju i to bi bilo to, ali kada sam stigao tamo, zatekao sam američku i srpsku zastavu, kao i četrdesetak ili pedesetak ljudi koji su me dočekali", rekao je Kapelo.

"I to ne samo zato što sam bio američki vazduhoplovac, već zato što sam Amerikanac. Priča o tome kako su Srbi pomogli i spasili Amerikance jeste priča koju moramo ispričati. Osećam odgovornost da je prenesem. Sećam se susreta sa Pavlijom Papić i Draganom Vidakovićem. Oboje više nisu među živima, ali sam imao priliku da ih upoznam... Zato je ovo i za mene veoma lična priča, ali i priča koju imam obavezu da ispričam u ime onih koji su u tome učestvovali", naveo je Kapelo.

Govoreći o ljudima koji su učestvovali u spasavanju savezničkih vazduhoplovaca, Kapelo je istakao da Fondacija pokušava da pronađe njihove porodice i poveže ih sa porodicama ljudi koji su im u Srbiji pomagali.

"U tom periodu imali su veoma malo, ali su dali toliko mnogo. Zato smatram da je ovo zaista dobar primer koji nam može pokazati kako bi trebalo da živimo", istakao je Kapelo.

Partnerstvo kroz sećanje na Misiju Halijard

Otpravnik poslova Ambasade SAD u Srbiji Aleksandar Titolo kaže je da se obeležavanjem Misije Halijard slavi partnerstvo dva naroda.

"Gradimo odnos zasnovan na poverenju, a ovaj događaj je njegov snažan simbol. Posebno je značajno to što je Vlada Srbije sada proglasila ovaj događaj državnim. To više nije samo privatno spomen-obeležje, već zvanično srpsko spomen-obeležje. To je veliki korak napred, ali želimo da učinimo još više kako bismo ispričali ovu priču", rekao je Titolo za novinsku agenciju Tanjug.

Šta je chargé d'affaires ambasade SAD o značaju sećanja na misiju Halijard za današnje odnose SAD i Srbije rekao novinarki portala Telegraf.rs, pogledajte u videu:

Američki avijatičari između Nemaca, četnika i partizana

Operacija Halijard (Halyard Mission) pokrenuta je tokom 1944. godine, a njena glavna faza trajala je od kraja avgusta do kraja te godine. Osmislila ju je američka obaveštajna služba OSS (Office of Strategic Services), sa ciljem da se sa teritorije pod nemačkom kontrolom izvuku saveznički avijatičari koji su se našli iza neprijateljskih linija nakon obaranja njihovih aviona, bilo da su uspeli da prinudno slete ili su se spasli iskakanjem padobranom.

U leto 1944. godine savezničke vazdušne snage izvodile su intenzivne napade na ciljeve u okupiranoj Jugoslaviji i drugim delovima Balkana, pre svega na rumunska naftna polja i rafinerije. U oba pravca formacije bombardera i lovački avioni u pratnji nadletali su teritoriju Srbije i Jugoslavije.

Za spasavanje avijatičara oborenih iznad Balkana, naređenjem generala Ajre S. Ikera formirana je posebna jedinica za spasavanje vazduhoplovnih posada (ACRU - Air Crew Rescue Unit), kao samostalna formacija u okviru savezničkih vazdušnih snaga na Mediteranu, koja je pridružena 15. vazduhoplovnoj armiji (15th Air Force).

Prema podacima iz istorijskih arhiva USAAF, tokom Misije Halijard iz Jugoslavije je evakuisano 432 američka i još 80 pripadnika drugih savezničkih vazduhoplovstava, odnosno ukupno 512 ljudi.

Pranjani i improvizovani aerodrom na Galovića Polju postali su glavno središte ove operacije. Saveznički avijatičari prebacivani su do savezničkih baza u Italiji. Lokalno stanovništvo učestvovalo je – uprkos stalnoj pretnji od surove nemačke odmazde – u njihovom skrivanju, ishrani i prebacivanju, dok su pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini pod komandom generala Draže Mihailovića obezbeđivali njihovo okupljanje i evakuaciju i bili zaduženi za vojni deo operacije, uključujući izgradnju i obezbeđenje improvizovanih aerodroma i koordinaciju sa OSS.

Operacija je sprovedena u veoma složenom vojnom i političkom okruženju, ne samo zbog nemačke okupacije već i zbog unutrašnjeg oružanog sukoba između Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije pod vođstvom Josipa Broza Tita i Jugoslovenske vojske u otadžbini, sa Dražom Mihailovićem kao komandantom.

Upravo zbog toga, spasavanje savezničkih avijatičara odvijalo se u okolnostima u kojima su se različite formacije na terenu nalazile u međusobnom sukobu.

Pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini, koji su se istovremeno borili protiv partizana i u pojedinim oblastima ostvarivali taktičke sporazume sa nemačkim snagama, učestvovali su u skrivanju i spasavanju američkih avijatičara, uključujući i otvorene sukobe sa nemačkim jedinicama kada je trebalo zaštititi oborene letače. Istorijski izvori beleže i ranjavanja i pogibije pripadnika JVuO u borbama povezanim sa zaštitom i evakuacijom savezničkih avijatičara.

O kompleksnosti situacije na terenu te 1944. godine možda najbolje govore brojna svedočenja oborenih američkih avijatičara koji su se zatekli u Srbiji. Poručnik (kasnije major) Ričard Felman bio je pilot bombardera B-24 Liberator koji je oboren u julu 1944. godine.

U svojim memoarima, Felman navodi:

"Pre nego što bismo poleteli u bombarderske misije iz naše baze u Italiji, prolazili smo strogi pretpoletni brifing. Izričito nam je govoreno da su jedini prijatelji koje imamo na zemlji Titovi partizani. Upozoravali su nas da, ako bismo iskočili iz aviona iznad teritorije pod kontrolom četnika generala Draže Mihailovića, moramo biti izuzetno oprezni, jer su oni neprijatelji koji će nas zarobiti, mučiti i predati Nemcima.

Kad je moj avion pogođen iznad Jugoslavije i kada sam se spustio padobranom, bio sam užasnut kada sam shvatio da sam okružen ljudima sa dugim bradama i četničkim obeležjima. Pomislio sam da je to kraj mog života. Ali umesto da me ubiju ili predaju Gestapou, ti ljudi su me prihvatili. Srpski seljak me je odveo u svoj dom, izuo svoje cipele i dao ih meni, a podelio je sa mnom i poslednji komad hleba, dok su on i njegova porodica ostajali gladni. Bio sam potpuno zbunjen. Sve što nam je bilo govoreno tokom vojnih brifinga pokazalo se kao potpuno netačno kada je reč o ovom delu terena."

Glavni vazdušni most na Galovića polju u Pranjanima prestao je sa radom krajem leta 1944. godine. Prema dostupnim podacima, poslednja velika evakuacija sa ove piste izvršena je 18. avgusta 1944., a još jedna manja grupa poletela je 17. septembra.

Razlog za napuštanje Pranjana bio je primicanje fronta – partizanske divizije su nezadrživo nadirale u centralnu Srbiju, a Nemci su se povlačili, pa je ostanak na toj lokaciji postao vojnički neodrživ. Crvena armija se približavala iz pravca istoka. Vrhovna komanda JVuO i američki OSS tim morali su hitno da pomere celu operaciju ka severu i zapadu. Zbog toga su nakon Pranjana izgrađena i korišćena još dva improvizovana aerodroma: u Koceljevi i Boljanić kod Doboja.

Poslednji transportni avioni C-47 sleteli su i poleteli sa piste u Boljaniću 27. decembra 1944. godine. Tada je evakuisano poslednjih 20 američkih pilota, ali i preostali članovi američke obaveštajne misije (OSS) na čelu sa kapetanom Nikom Lalićem, američkim oficirom srpskog porekla.

Postoje istorijski podaci da je u kasnijoj fazi operacije 1944. godine, kada su četnici gubili teritorije u Srbiji i povlačili se u rasulu, dolazilo do situacija gde su lokalne četničke grupe američke pilote svesno predavale partizanima kako bi ovi organizovali njihovu evakuaciju – što je za NOVJ bio rutinski zadatak preko aerodroma na slobodnoj teritoriji i vazom sa Barijem. Ovakvi slučajevi koordinisani su radio-vezom preko obaveštajaca OSS u štabovima obe oružane formacije.

Misija Halijard bila je specifična, namenski organizovana i vremenski ograničena operacija iza neprijateljskih linija. Za razliku od nje, na znatno većoj teritoriji koja je obuhvatala delove Jugoslavije pod kontrolom NOVJ postojalo je znatno više improvizovanih letilišta, sa kojih su oboreni saveznički avijatičari skoro rutinski i kontinuirano evakuisani u manjim grupama u okviru ACRU ka savezničkim bazama u Italiji.

Posle kapitulacije: Američki avijatičari hteli da svedoče

Kada je Draža Mihailović uhvaćen i kada mu je 1946. godine počelo suđenje, američki avijatičari koje su tokom rata spasavale njegove snage želeli su da svedoče u njegovu korist. Jugoslovenske vlasti nisu prihvatile njihov zahtev, što je zabeleženo i u arhivama američkog Stejt departmenta.

Ipak, ratna uloga Mihailovića u odnosu prema savezničkim snagama nije nestala iz američkih zvaničnih dokumenata. Predsednik Hari Truman je 29. marta 1948. posthumno odlikovao Mihailovića Legijom za zasluge, u svojstvu glavnog komandanta Jugoslovenske vojske "za zasluge prema savezničkim snagama od decembra 1941. do decembra 1944. godine".

Stejt department je zatražio da odlikovanje ostane poverljivo – bio je to delikatan trenutak početka Hladnog rata i čuvenog Titovog "ne" Staljinu, pa je Ministarstvo rata objavilo nagradu samo u poverljivim naređenjima.

Misija Halijard zbog toga nije mogla jednostavno da bude izbrisana iz istorijskih dokumenata, ali je decenijama ostala na margini javnog sećanja i istorijske pažnje. Sami preživeli avijatičari nastavili su da govore o svom iskustvu – Kapelo navodi da su pojedini od njih još decenijama pokušavali da priču iznesu pred Kongres i predsednika SAD.

Obeležavanje godišnjice Misije Halijard u Pranjanima vremenom je postalo redovno mesto susreta Srbije i Sjedinjenih Država, a 2024. godine obeležena je 80. godišnjica misije.

Misija Halijard tako je povezala savezničke vazduhoplovce, američke organizatore akcije i lokalne borce i stanovništvo.

Njena priča nastavila je da živi kroz sećanja preživelih avijatičara, njihovih porodica i ljudi koji su učestvovali u spasavanju, a danas predstavlja istorijski podsetnik na jednu od najsloženijih epizoda turbulentne zajedničke istorije Srbije i Sjedinjenih Država i na vezu koja je nastala u jednom od najtežih perioda za oba naroda.

(Aero.rs)