Nevidljivi rizik na 12.000 metara: Zašto su piloti i kabinsko osoblje izloženi većem kosmičkom zračenju

Dok putnici u avionu razmišljaju o vremenu dolaska, udobnosti sedišta ili turbulencijama, za pilote i kabinsko osoblje nebo je radno mesto na kojem provode hiljade sati tokom karijere. Upravo na tim visinama postoji jedan profesionalni rizik o kojem se u javnosti malo govori: izloženost kosmičkom zračenju.

Nova studija objavljena u časopisu JAMA Internal Medicine ponovo je otvorila pitanje dugotrajnog uticaja ovog oblika jonizujućeg zračenja na ljude koji profesionalno provode veliki deo života u vazduhu.

Preporučujemo

Istraživanje koje je predvodio dr Višal Patel sa Medicinskog fakulteta Univerziteta Harvard analiziralo je više od 12 miliona smrtnih listova u Sjedinjenim Američkim Državama od 2020. do 2024. godine, obuhvatajući 503 zanimanja i gotovo 13 miliona preminulih osoba. Među njima bilo je oko 14.000 pilota i 7.000 članova kabinskog osoblja.

Istraživači su posmatrali smrtne ishode od karcinoma koji se povezuju sa izlaganjem zračenju, uključujući leukemiju, limfome, multipli mijelom, kao i karcinome kože, dojke, štitaste žlezde, prostate i centralnog nervnog sistema.

Rezultati su pokazali da su piloti i članovi kabinskog osoblja među zanimanjima sa najvećim udelom smrti od karcinoma povezanih sa zračenjem.

Kod članova kabinskog osoblja verovatnoća smrti od ovih karcinoma bila je oko 50 odsto veća nego kod opšte radne populacije, dok je kod pilota bila oko 36 odsto veća.

Karcinomi povezani sa zračenjem činili su oko 6,9 odsto svih smrtnih slučajeva među članovima kabinskog osobljai 6,7 odsto među pilotima, u poređenju sa oko 5 odsto u opštoj radnoj populaciji.

Istraživači pritom naglašavaju da studija pokazuje povezanost, ali ne dokazuje da je izloženost zračenju bila direktan uzrok svakog pojedinačnog slučaja. Na rezultate mogu uticati i drugi faktori, uključujući poremećaj sna zbog smenskog rada i dugotrajnih putovanja.

Zašto su posade aviona izložene zračenju?

Na površini Zemlje atmosfera predstavlja prirodni štit od velikog dela kosmičkog zračenja koje dolazi iz svemira. Međutim, sa porastom visine zaštita je slabija.

Komercijalni avioni najveći deo leta provode na visinama između oko 10.000 i 12.000 metara, gde posade primaju veće doze kosmičkog zračenja nego ljudi koji većinu vremena provode na zemlji.

Procene pokazuju da piloti i članovi kabinskog osoblja tokom godine mogu da prime između tri i šest milisiverta (mSv) kosmičkog zračenja, u zavisnosti od broja sati leta, visine i ruta.

Za poređenje, prosečan putnik tokom oko 10 povratnih letova na velikim udaljenostima primi približno 0,4 mSv godišnje.

Posebno su značajne dugolinijske rute preko severnih geografskih širina. Na tim letovima nivo kosmičkog zračenja može biti viši zbog uticaja Zemljinog magnetnog polja i manjeg zaštitnog efekta atmosfere u polarnim oblastima.

Zbog toga problem nije jedan let, već kumulativna izloženost tokom višedecenijske karijere.

Rizik za koji nema upozorenja u kokpitu

Za razliku od mnogih drugih opasnosti u avijaciji, kosmičko zračenje nema trenutni efekat koji posada može da primeti.

Nema upozorenja na instrumentima, nema promene performansi aviona i nema osećaja da je osoba izložena povećanoj dozi.

Upravo zbog toga je ova tema dugo ostala van šire javne rasprave.

Radnici u industrijama koje koriste izvore jonizujućeg zračenja uglavnom imaju jasno definisana ograničenja i sisteme praćenja doze. Kod vazduhoplovnih posada praksa se razlikuje od države do države.

Federalna uprava za vazduhoplovstvo (FAA) priznaje pilote i članove kabinskog osoblja kao radnike izložene jonizujućem zračenju, ali u Sjedinjenim Američkim Državama ne postoje obavezna ograničenja doze niti sistematsko praćenje individualne izloženosti kao kod nekih drugih profesija.

Izveštaj Nacionalnih akademija nauka, inženjerstva i medicine iz 2026. godine ocenio je da je postojeći pristup praćenju i informisanju o ovom riziku nedovoljan i preporučio bolje praćenje izloženosti, edukaciju posada i mere za smanjenje rizika.

Prvi slučaj priznanja profesionalnog rizika

Pitanje kosmičkog zračenja nije ostalo samo na nivou istraživanja. U Južnoj Koreji je 2023. godine državna služba za naknadu štete i dobrobit radnika priznala da je smrt člana kabinskog osoblja kompanije Korean Air od karcinoma povezana sa profesionalnom izloženošću kosmičkom zračenju.

Radilo se o članu posade koji je za Korean Air radio oko 25 godina. Tokom karijere provodio je veliki broj sati na dugolinijskim letovima ka Severnoj Americi i Evropi, uključujući rute preko Arktika, gde je izloženost kosmičkom zračenju veća zbog slabijeg zaštitnog efekta Zemljinog magnetnog polja.

Slučaj je privukao pažnju jer je predstavljao jedno od prvih zvaničnih priznanja da profesionalna izloženost kosmičkom zračenju može biti razmatrana kao faktor u nastanku bolesti kod vazduhoplovnih posada.

Tema koja tek dobija pažnju

Kosmičko zračenje nije nova pojava u avijaciji, ali je poslednjih godina dobilo veću pažnju zbog rasta dugolinijskog saobraćaja i sve većeg broja sati koje posade provode u vazduhu.

Za putnika koji povremeno leti, ova izloženost ostaje mala. Za ljude kojima je avion radno mesto, pitanje je drugačije: koliko ukupnog zračenja akumuliraju tokom karijere i da li industrija i regulatori imaju dovoljno dobar sistem da taj rizik prate i kontrolišu.

(Aero.rs)